Мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларындағы «ар» және «ұят» концептілерінің ұлттық дүниетанымдағы орны қарастырылады. Бұл ұғымдардың ақынның философиялық көзқарасындағы қызметі мен тілдік көрінісі талданады. Зерттеуде концептілік талдау, мәтіндік интерпретация және лингвомәдени талдау әдістері негізге алынады. Нәтижесінде «ар» мен «ұят» ұғымдарының қазақ халқының рухани мәдениетін танытатын негізгі моральдық концептілердің қатарына жататыны көрсетіледі.
Қазіргі тіл білімінде концепт ұғымы адамның дүниені тануы мен мәдени тәжірибесін сипаттайтын маңызды категориялардың бірі ретінде қарастырылады. Ұлттық дүниетаным тіл арқылы көрініс тауып, белгілі бір халықтың рухани құндылықтарын сақтайды. Қазақ мәдениетіндегі ең маңызды рухани ұғымдардың қатарында «ар» мен «ұят» ерекше орын алады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларында бұл ұғымдар тек адам мінезін сипаттайтын қасиет емес, тұлғаның рухани кемелденуінің негізгі өлшемі ретінде танылады. Ақын адамның ішкі дүниесін тәрбиелеуде ардың жетекші рөл атқаратынын, ал ұяттың сол арды қорғаушы моральдық тетік екенін көрсетеді.
Осы зерттеудің мақсаты – Шәкәрім шығармаларындағы «ар» және «ұят» концептілерінің мазмұнын ашып, олардың ұлттық дүниетанымдағы орнын анықтау.
Зерттеу әдістері
Зерттеу барысында концептілік талдау, семантикалық талдау, мәтінді интерпретациялау және салыстырмалы талдау әдістері қолданылды. Сонымен қатар Шәкәрімнің өлеңдері мен философиялық еңбектеріндегі «ар» және «ұят» ұғымдарының қолданылу ерекшеліктері қарастырылды.
«Ар» концептісі
Шәкәрім дүниетанымында ар – адам өмірінің басты рухани өлшемі. Ақын үшін ар тек абырой немесе намыс емес, адамның өз ар-ожданы алдындағы жауапкершілігі, әділетке адалдығы және имандылығы болып табылады. Ар адамның ішкі бақылаушысы ретінде көрініп, оның барлық іс-әрекетіне бағыт береді.
Шәкәрімнің философиялық ойларында ар ұғымы адалдық, әділет, иман және адамгершілік сияқты құндылықтармен сабақтасады. Сондықтан ар концептісінің семантикалық өрісіне «адалдық», «әділет», «жауапкершілік», «иман», «адамшылық» сияқты мағыналар енеді.
«Ұят» концептісі
Ұят – қазақ дүниетанымындағы ең көне моральдық ұғымдардың бірі. Шәкәрім шығармаларында ұят адамның қоғам алдындағы емес, ең алдымен өз ар-ожданы алдындағы жауапкершілігін білдіреді. Ақын ұятты адамның ішкі мәдениеті мен рухани тазалығын сақтайтын қасиет ретінде бағалайды.
Ұят сезімі адамның теріс әрекеттерден бойын аулақ ұстауына ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда ұят – ардың практикалық көрінісі, ал ар – ұяттың рухани негізі.
«Ар» мен «ұят» концептілерінің байланысы
Шәкәрім шығармаларында ар мен ұят өзара тығыз байланыста қарастырылады. Ар адамның ішкі моральдық өзегі болса, ұят сол өзектің күнделікті өмірдегі реттеуші қызметін атқарады. Арсыздық ұяттың жоғалуына, ал ұятсыздық рухани азғындауға алып келеді деген ой ақын шығармаларының негізгі идеяларының бірі болып табылады.
Бұл екі концепт қазақтың дәстүрлі дүниетанымындағы адамгершілік қағидаларымен де үндеседі. Сондықтан Шәкәрімнің моральдық философиясы ұлттық құндылықтар жүйесінің жалғасы ретінде бағалануы мүмкін.
Қорытынды
Зерттеу нәтижесінде Шәкәрім шығармаларындағы «ар» және «ұят» концептілерінің қазақ дүниетанымының негізгі рухани тіректерінің бірі екендігі байқалады. Ар адам болмысының ішкі өлшемі ретінде көрінсе, ұят сол өлшемнің сақталуына қызмет етеді. Ақын бұл ұғымдарды жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның моральдық тұрақтылығының негізі ретінде қарастырады.
Болашақ зерттеулерде осы концептілерді басқа қазақ ойшылдарының шығармаларымен және қазіргі қазақ тіліндегі қолданысымен салыстыра талдау ғылыми тұрғыдан маңызды болмақ.
ЖАНАР МАХАНБЕТ,
тіл маманы
