XXI ғасырдың ғылыми кеңістігі цифрлық технологиялардың ықпалымен жаңа даму кезеңіне өтті. Соңғы бірнеше жылда генеративті жасанды интеллекттің пайда болуы гуманитарлық ғылымдардың методологиялық негіздерін қайта қарауға мүмкіндік берді. Егер бұрын әдебиетті зерттеу филологиялық, тарихи немесе салыстырмалы әдістер аясында жүзеге асырылса, бүгінде әдеби мәтін үлкен деректер (Big Data), нейрондық желілер және алгоритмдік талдау арқылы жаңа деңгейде зерделене бастады.
Бұл өзгерістер ең алдымен авторлық ұғымының трансформациясына әсер етуде. Дәстүрлі әдебиеттануда автор көркем шығарманың дара субъектісі ретінде қарастырылса, қазіргі жағдайда мәтіннің қалыптасуына цифрлық технологиялар да ықпал ететін күрделі шығармашылық экожүйе қалыптасып келеді. Осыған байланысты әдебиеттануда «гибридті авторлық», «алгоритмдік шығармашылық», «цифрлық автор» секілді жаңа ғылыми категориялар пайда болды.
Қазақ әдебиеттануы бұл бағыттағы зерттеулерді енді ғана қалыптастырып келеді. Сондықтан әлемдік цифрлық гуманитаристика тәжірибесін ұлттық әдебиеттану ғылымымен ұштастыру бүгінгі күннің өзекті міндеттерінің бірі саналады.
Жасанды интеллект және авторлық ұғымының эволюциясы
Автор мәселесі әдебиеттануда әр кезеңде әртүрлі түсіндірілді. Классикалық кезеңде автор шығарманың толық иесі ретінде танылса, постструктурализм дәуірінде Ролан Барттың «Автордың өлімі» концепциясы мәтіннің дербес өмір сүретінін дәлелдеуге бағытталды. Ал қазіргі цифрлық дәуір бұл пікірталасты жаңа деңгейге көтерді.
Генеративті жасанды интеллект мәтін құрастыру қабілетіне ие болғандықтан, авторлықтың құқықтық, эстетикалық және философиялық шекаралары қайта қарастырылуда. Бүгінде мәтінді адамның өзі жазды ма, әлде алгоритм құрастырды ма деген сұрақтан гөрі, адамның шығармашылық ниеті мен интеллектуалдық үлесі қандай деңгейде сақталғаны маңызды бола бастады.
Қазақ әдебиетінде бұл мәселе әсіресе болашақ әдеби шығармалардың табиғатын анықтауда ерекше өзектілікке ие. Жасанды интеллект жазушының орнын алмастырмайды, бірақ оның шығармашылық мүмкіндігін кеңейтетін интеллектуалдық құрал ретінде қалыптасып келеді.
Цифрлық гуманитаристика және әдеби мәтінді алгоритмдік талдау
Цифрлық гуманитаристика гуманитарлық ғылымдарды ақпараттық технологиялармен ықпалдастыратын жаңа ғылыми бағыт ретінде қалыптасты. Бұл салада әдеби мәтіндер үлкен деректер жиынтығы ретінде қарастырылады.
Алгоритмдік талдау арқылы:
- авторлық стиль анықталады;
- лексикалық жиілік есептеледі;
- концептілер арасындағы байланыс модельденеді;
- әдеби кейіпкерлер желісі құрылады;
- мәтіннің эмоциялық картасы жасалады;
- уақыт пен кеңістік құрылымы визуализацияланады.
Қазақ әдебиетіндегі роман, поэзия және драмалық шығармаларды цифрлық корпусқа енгізу ұлттық әдебиетті халықаралық ғылыми кеңістікке шығарудың маңызды тетігіне айналмақ.
Генеративті жасанды интеллект және шығармашылықтың жаңа моделі
Жасанды интеллекттің әдебиетке ықпалы тек мәтін құрастырумен шектелмейді. Ол шығармашылық ойлаудың жаңа моделін қалыптастырып отыр.
Бүгінде AI:
– сюжет құра алады;
– кейіпкер бейнесін модельдейді;
– диалогтарды жетілдіреді;
– бірнеше стильде мәтін генерациялайды;
– редакторлық талдау жүргізеді;
– ғылыми әдебиеттерді жүйелейді.
Дегенмен көркем әдебиеттің эстетикалық құндылығы тек тілдік құрылыммен анықталмайды. Әдеби шығарма ұлттық дүниетанымның, мәдени кодтың және тарихи жадтың көрінісі болғандықтан, жасанды интеллект әзірге бұл қабаттарды толық деңгейде игере алмайды. Сондықтан AI әдебиет жасаушы емес, әдеби шығармашылықтың интеллектуалдық көмекшісі ретінде қарастырылғаны ғылыми тұрғыдан негіздірек.
Қазақ әдебиеттануы үшін жаңа ғылыми бағыттар
Жасанды интеллект негізінде қазақ әдебиетін зерттеудің бірнеше перспективалы бағытын ұсынуға болады:
- қазақ әдеби мәтіндерінің ұлттық цифрлық корпусын қалыптастыру;
- жазушылардың идиостилін нейрондық модельдер арқылы анықтау;
- әдеби ағымдардың эволюциясын Big Data негізінде зерттеу;
- фольклорлық мәтіндердің семантикалық картасын жасау;
- тарихи романдардағы ұлттық концептілерді автоматтандырылған талдау;
- әдеби мәтіндердің эмоционалдық динамикасын модельдеу;
- қазақ әдебиетін көптілді нейрондық платформалар арқылы халықаралық ғылыми айналымға енгізу.
Бұл бағыттар әдебиеттануды дәстүрлі сипаттамалық зерттеу деңгейінен деректерге негізделген дәлелді ғылымға жақындатады.
Қорытынды
Жасанды интеллект дәуірі қазақ әдебиеттануы алдында жаңа ғылыми міндеттер қойып отыр. Әдеби шығарманы талдау әдістері цифрлық технологиялармен толықтырылып, авторлық феномен жаңа теориялық тұрғыдан қайта пайымдалуда. Болашақта әдебиеттанудың дамуы дәстүрлі филологиялық талдау мен жасанды интеллект құралдарының синтезіне негізделетіні байқалады.
Қазақ әдебиеті үшін бұл үрдіс тек технологиялық жаңару емес, ұлттық әдеби мұраны сақтау, жүйелеу және әлемдік ғылыми кеңістікке жаңа форматта танытудың стратегиялық мүмкіндігі болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, жасанды интеллект әдебиеттану ғылымының орнын алмастырмайды, керісінше оның зерттеу әлеуетін кеңейтетін инновациялық құрал ретінде қызмет етеді. Цифрлық гуманитаристика аясында қалыптасып жатқан жаңа ғылыми парадигма қазақ әдебиетін зерделеудің әдіснамалық аясын кеңейтіп, әдеби мәтінге қатысты тың зерттеу модельдерінің қалыптасуына негіз болады.
Райхан Құралбайқызы,
тіл маманы
