Қазіргі әдебиеттануда көркем мәтінді гендерлік тұрғыдан зерттеу гуманитарлық ғылымдардың маңызды бағыттарының біріне айналды. Гендерлік сын әдеби шығармадағы ер және әйел бейнелерінің жасалу ерекшеліктерін ғана емес, сол бейнелердің артында тұрған әлеуметтік, мәдени және идеологиялық құрылымдарды талдауға мүмкіндік береді. Осы бағыт аясында мизогиния ұғымы әйелді кемсіту, оның әлеуметтік және тұлғалық мүмкіндіктерін шектеу, әйел болмысын төмендететін мәдени ұстанымдарды сипаттайтын маңызды категория ретінде қарастырылады.
Мизогиния ұғымы бастапқы мағынасында әйелге деген жағымсыз көзқарасты білдіргенімен, қазіргі гендерлік зерттеулерде ол кең мағынада түсіндіріледі. Атап айтқанда, мизогиндік дискурс әйелді тек жеке тұлға ретінде қабылдамау емес, әйелді белгілі бір әлеуметтік рөлдер шеңберіне ғана сыйғызатын, оның еркіндігін шектейтін мәдени механизмдер жүйесі ретінде қарастырылады.
Әдеби мәтінде мизогиния тікелей әйелді жек көру формасында ғана емес, кейіпкерлер жүйесі, авторлық баяндау, сюжеттік модельдер, моральдық бағалау және әлеуметтік қатынастар арқылы көрінеді. Әйел кейіпкердің тағдырын тек отбасы, неке, ана болу қызметімен байланыстыру, оның жеке таңдауын мойындамау, әйелді ер адамның тағдырына тәуелді тұлға ретінде бейнелеу – көркем мәтіндегі мизогиндік құрылымдардың көрінісі болуы мүмкін.
Қазақ прозасында әйел бейнесі күрделі эволюциялық жолдан өтті. Дәстүрлі қазақ әдебиетінде әйел бір жағынан отбасының ұйытқысы, рухани тірек ретінде бейнеленсе, екінші жағынан патриархалдық қоғамның шектеулеріне тәуелді тұлға ретінде көрінеді. Әсіресе классикалық және кеңестік кезең прозасында әйел тағдыры көбіне әлеуметтік қысым, теңсіздік, тұрмыстық тәуелділік мәселелерімен сабақтастырыла суреттелді.
Қазақ прозасындағы әйел бейнесін гендерлік тұрғыдан қарастыру оның көркемдік жүйедегі орнын қайта пайымдауға мүмкіндік береді. Бұл ретте мәселе шығарма авторларын немесе дәстүрлі мәдени құндылықтарды біржақты бағалау емес, көркем мәтінде қалыптасқан гендерлік модельдерді анықтау болып табылады.
Қазақ прозасындағы мизогиндік дискурсты зерттеу әйел бейнесінің қандай жағдайда объектіге айналатынын, оның дауысы қалай берілетінін, әйел тұлғасының көркем мәтіндегі субъектілік деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда гендерлік талдау қазақ әдебиетіндегі кейіпкер табиғатын, әлеуметтік қатынастар жүйесін және авторлық ұстанымды тереңірек түсінудің тиімді әдістерінің бірі болып табылады.
Қазақ прозасындағы мизогиндік дискурс әйел бейнесін біржақты жағымсыз сипаттаудан емес, әйел тұлғасының әлеуметтік және мәдени шекаралар арқылы шектелуінен байқалады. Әдеби мәтінде әйел кейіпкер көбіне дәстүрлі қоғамның моральдық талаптары, отбасы институты және ер адамның билік позициясы арқылы бағаланады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ прозасындағы әйел бейнесін талдау гендерлік қатынастардың көркемдік моделін анықтауға мүмкіндік береді.
Қазақ прозасындағы әйел тағдыры мәселесін көтерген алғашқы шығармалардың бірі – Міржақып Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы. Романдағы негізгі тартыс әйелдің жеке таңдау еркіндігі мен дәстүрлі әлеуметтік нормалардың арасындағы қайшылықтан туындайды. Жамал бейнесі арқылы автор әйелдің адамдық құқығын, білім алуын, сүйген адамына қосылу еркіндігін қорғау идеясын көтереді. Шығармадағы мизогиндік дискурс ең алдымен жеке кейіпкерлердің мінезінен емес, әйел тағдырын ер адамдар шешетін қоғамдық жүйеден көрінеді. Жамалдың өмірі өз таңдауына емес, әке шешімі мен әлеуметтік қысымға тәуелді болады. Осы арқылы мәтінде әйелдің субъект емес, объект ретінде қабылданатын патриархалдық модель сыналады.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Қамар сұлу» романында да әйелдің әлеуметтік орны мәселесі терең көркемделеді. Қамар – ақылды, білімді, өз ойын айта алатын тұлға. Алайда оның жеке қасиеттері қоғамдағы гендерлік иерархияны өзгерте алмайды. Әйелдің тағдырын сыртқы әлеуметтік күштер анықтайды. Қамардың трагедиясы – оның әлсіздігінен емес, әйел еркіндігін мойындамайтын қоғамдық жүйенің қысымынан туындайды. Романдағы Нұрым бейнесі арқылы әйелді билік пен меншік объектісі ретінде қабылдайтын сана көрінеді.
Бейімбет Майлиннің «Шұғаның белгісі» повесінде әйел тағдыры әлеуметтік теңсіздік мәселесімен сабақтастырыла бейнеленеді. Шұға бейнесі дәстүрлі әйел образынан өзгеше: ол өз сезімін, таңдауын бағалайтын, ішкі еркіндігі бар тұлға ретінде танылады. Алайда оның жеке бақыты әлеуметтік орта мен таптық қатынастарға тәуелді болады. Бұл шығармада мизогиндік құрылым тікелей әйелді кемсіту арқылы емес, әйел өмірін шектейтін әлеуметтік нормалар арқылы көрінеді.
Жүсіпбек Аймауытовтың «Ақбілек» романы қазақ прозасындағы әйел бейнесін гендерлік тұрғыдан талдауға мүмкіндік беретін күрделі шығармалардың бірі. Ақбілектің тағдыры арқылы автор әйелдің жеке басына түскен тарихи және әлеуметтік қысымды көрсетеді. Кейіпкердің басынан өткен зорлық-зомбылық оның жеке трагедиясы ғана емес, әйел денесінің соғыс, билік және әлеуметтік қатынастар кеңістігінде объектіге айналу мәселесін көрсетеді. Сонымен бірге романның ерекшелігі – Ақбілектің құрбан бейнесінде қалып қоймай, рухани жаңғыруға, өзіндік болмысын қайта қалыптастыруға ұмтылуында. Осы арқылы шығарма әйелді тек объект ретінде қабылдайтын көзқарасты бұзып, әйел субъектілігінің қалыптасуын көрсетеді.
Қазіргі қазақ прозасында да гендерлік қатынастардың өзгеруімен бірге әйел бейнесінің жаңа модельдері қалыптасуда. Әйел кейіпкер енді тек отбасы немесе ер адам тағдыры арқылы танылатын тұлға емес, өзінің ішкі әлемі, кәсіби таңдауы, әлеуметтік позициясы бар дербес субъект ретінде көрінеді. Бұл өзгеріс қазақ прозасындағы дәстүрлі мизогиндік модельдердің қайта қарастырылып жатқанын көрсетеді.
Осы тұрғыдан алғанда қазақ прозасындағы мизогиндік дискурс екі түрлі бағытта көрінеді. Біріншісі – әйелдің еркіндігін шектейтін патриархалдық әлеуметтік құрылымдардың көркем бейнеленуі. Екіншісі – сол құрылымдарды сынға алып, әйел тұлғасының субъектілігін қалпына келтіруге бағытталған авторлық ұстаным. Демек, қазақ прозасындағы әйел бейнесін зерттеу тек гендерлік теңсіздік мәселесін анықтау емес, көркем мәтіндегі әлеуметтік қатынастардың, моральдық құндылықтардың және адам болмысының берілу ерекшеліктерін саралау.
Анар ӘБУТӘЛІП
