Қазіргі кезеңде ғылым мен технология қарқынды дамып, адамзаттың өмір сүру салты түбегейлі өзгеруде. Ақпараттық кеңістіктің шексіздігі мен цифрлық мүмкіндіктердің артуы қоғамның интеллектуалдық әлеуетін көтергенімен, рухани құндылықтарды сақтау мәселесін де күн тәртібіне шығарды. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық дүниетанымдағы адамгершілік қағидаларды жаңаша пайымдау ерекше маңызға ие. Солардың бірі – ислам философиясы мен қазақ ойлау жүйесінде терең мәнге ие «хауас сәлим» ұғымы.
«Хауас сәлим» – адамның ақиқатты дұрыс қабылдауына мүмкіндік беретін рухани әрі танымдық қабілет. Бұл ұғым адамның сыртқы сезім мүшелері арқылы ғана емес, ақыл-парасаты, жүрек тазалығы және ар-ожданы арқылы да дүниені танып-білуін білдіреді. Сондықтан хауас сәлим адамның ішкі мәдениетін, рухани кемелдігін және моральдық жауапкершілігін айқындайтын маңызды категориялардың бірі болып саналады.
Қазақ руханиятында бұл идея Абайдың «толық адам» ілімімен және Шәкәрімнің «ар-ұждан» философиясымен үндеседі. Абай адамның кемелдікке жетуі үшін ақыл, қайрат және жүрек үйлесімде болуы қажет екенін айтса, Шәкәрім адамның рухани тірегі ар мен ұждан екенін негіздейді. Осы еңбектердегі негізгі ойлардың түпкі мақсаты – адамның жан дүниесін жетілдіру, әділет пен мейірімге негізделген қоғам қалыптастыру.
Әдебиет – адамның рухани әлемін танытатын маңызды мәдени кеңістік. Қазақ қаламгерлері кейіпкерлердің ішкі қайшылықтарын, моральдық таңдауларын және өмірлік ұстанымдарын суреттеу арқылы оқырманды адамгершілік құндылықтар туралы ойлануға жетелейді. Осы тұрғыдан алғанда, хауас сәлим ұғымы көркем шығармалардың идеялық мазмұнын тереңірек түсіндіруге мүмкіндік беретін рухани-танымдық категория ретінде бағалануы мүмкін. Ол кейіпкердің әрекетін сыртқы жағдайлар арқылы ғана емес, ішкі дүниесі мен ар алдындағы жауапкершілігі арқылы бағалауға жол ашады.
Қазіргі гуманитарлық ғылымда адамның дүниетанымын кешенді зерттеуге ерекше көңіл бөлінуде. Әдебиеттану, философия, мәдениеттану және дінтану ғылымдарының тоғысында қарастырылатын хауас сәлим ұғымы ұлттық құндылықтардың ғылыми негіздерін ашуға мүмкіндік береді. Бұл ұғымды қазақ әдебиетіндегі рухани ізденістермен сабақтастыра зерттеу ұлттық әдеби мұраның тәрбиелік және танымдық әлеуетін жаңа қырынан бағалауға жағдай жасайды.
Бүгінгі ақпараттық қоғамда адамның сыни ойлау қабілеті мен рухани жауапкершілігін қалыптастыру аса маңызды. Жасанды интеллект, әлеуметтік желілер және цифрлық медианың ықпалы күшейген сайын адам шынайы құндылықтарды жалған ақпараттан ажырата білуі қажет. Мұндай жағдайда хауас сәлим ұғымы тек тарихи немесе діни категория емес, қазіргі қоғам үшін де өзекті рухани бағдар ретінде көрінеді. Ол адамды ақпаратты саналы қабылдауға, әділетті шешім қабылдауға және адамгершілік қағидаларды берік ұстануға жетелейді.
Қорыта айтқанда, хауас сәлим – қазақ дүниетанымындағы рухани мәдениеттің маңызды құрамдас бөлігі. Оның мазмұны адамды кемелдікке, ізгілікке және жауапкершілікке тәрбиелеуге бағытталған. Сондықтан бұл ұғымды әдебиет, философия және мәдениеттану ғылымдары аясында кешенді зерттеу ұлттық рухани мұраны жаңаша пайымдауға және қазіргі қоғамның адамгершілік құндылықтарын нығайтуға қызмет етеді. Бүгінгі таңда хауас сәлимді ғылыми айналымда кеңінен қарастыру – ұлттық дүниетанымды терең тануға және рухани жаңғыру идеяларын жаңа мазмұнмен толықтыруға мүмкіндік беретін өзекті бағыттардың бірі.
САБИРА РАХЫМБЕК,
тіл маманы
